آخرین بروزرسانی در تاریخ: ۲۰ شهریور ۱۴۰۵

راهبردهای طلایی مدیریت ADHD در مدرسه و خانه؛ مهار تکانشگری، تنظیم هیجانی و پیشگیری از اختلالات خوردن در کودکان و نوجوانان

استراتژی های ADHD تکنیک هایی هستند که والدین و معلمان می توانند برای کمک به موفقیت دانش آموزان ADHD در مدرسه از آنها استفاده کنند. اختلال نقص توجه یا بیش فعالی (ADHD) با مشکلات توجه، کنترل تکانه و بیش فعالی مشخص می شود. معمولاً در دوران کودکی ایجاد می شود، اما ممکن است تا نوجوانی یا بزرگسالی تشخیص داده نشود.

مشکلاتی که کودکان مبتلا به ADHD با آن مواجه هستند، مانند مشکل در توجه، ممکن است پس از شروع مدرسه آشکار شود. به این ترتیب، والدین و معلمان باید با یکدیگر همکاری کنند تا به کودکان کمک کنند تا با علائم ADHD خود کنار بیایند. دانش آموزان ADHD نیازهای منحصر به فردی در کلاس دارند. اما چالشی که کمتر به آن پرداخته می شود، تاثیر این نقص در کارکردهای اجرایی مغز بر الگوهای تغذیه ای و شکل گیری اختلالات خوردن (مانند پرخوری عصبی، ریزه خواری های تکانشی و بی نظمی های شدید متابولیک) در سنین مدرسه و بلوغ است.

در کلینیک دکتر مجتبی کریمی، ما بارها شاهد بوده ایم که چگونه استرس های تحصیلی مدیریت نشده، عدم درک نیازهای عصبی کودک در کلاس درس و ناتوانی در مهار تکانه ها، کودکان و نوجوانان را به سمت “غذا خوردن هیجانی” و رفتارهای پرخطر تغذیه ای سوق می دهد. هدف از این راهنمای جامع، ارائه ابزارهای علمی، کاربردی و عمیق برای والدین و معلمان است تا نه تنها بازدهی تحصیلی کودک افزایش یابد، بلکه بستری آرام و ساختارمند برای تنظیم هیجان و سلامت رابطه او با خوراک و وزن شکل گیرد.

ارتباط عمیق بیش فعالی و رفتارهای ناسالم تغذیه ای در سنین رشد

مغز یک کودک مبتلا به ADHD با کمبود پایدار انتقال دهنده های عصبی به ویژه دوپامین و نوراپی نفرین مواجه است. دوپامین مولکول مسئول انگیزه، پاداش و تمرکز است. هنگامی که یک دانش آموز با تکالیف یکنواخت، محیط کسل کننده یا قوانین غیرقابل انعطاف روبرو می شود، سطح دوپامین مغز او به شدت افت می کند. در چنین شرایطی، مغز به دنبال سریع ترین و در دسترس ترین محرک برای جبران این حس ناخوشایند می گردد؛ و هیچ چیز مانند خوراکی های پر از شکر، چربی و مواد فرآوری شده نمی تواند این انفجار دوپامینی را ایجاد کند.

از سوی دیگر، ضعف در قشر پیش پیشانی مغز باعث می شود کودک نتواند تکانه های آنی خود را مهار کند. اگر یک ظرف خوراکی در دسترس باشد، کودک بدون فکر کردن به گرسنگی واقعی یا پیامدهای سلامتی آن، شروع به خوردن می کند. این وضعیت در صورت عدم مدیریت با استراتژی های رفتاری، در دوران نوجوانی به شکل اختلال پرخوری افراطی (Binge Eating Disorder)، پرخوری های پنهانی، و در پی آن رژیم های سخت و مخرب و در نهایت بولیمیا بروز خواهد کرد. تنظیم ساختار محیط مدرسه و خانه، قوی ترین زره دفاعی برای نجات کودک از این دام های روانی و رفتاری است.

8 تکنیک ساده برای دانش آموزان ADHD (همراه با اصول مدیریت تکانه های هیجانی و تغذیه ای)

 

1. وضع و اجرای قوانین

یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های ADHD، شفاف و مختصر نگه داشتن قوانین کلاس است. قوانین و انتظارات از کلاس باید به طور منظم در صورت لزوم بازبینی و به روز شوند. قوانین باید در کلاس درج شود که به راحتی قابل خواندن باشد.

از کودک بخواهید قوانین، انتظارات یا دستورالعمل های دیگر را تکرار کند تا مطمئن شوید که آنها متوجه شده اند. معلمان باید در نظر داشته باشند که ممکن است کودک کلماتی را که گفته شده شنیده باشد اما معنی آن را اشتباه متوجه شده باشد.

برای یک کودک مبتلا به ADHD ممکن است داشتن یک کارت فهرست با قوانین چسبانده شده روی میزش برای رجوع سریع به آن می تواند مفید باشد.

برای بچه‌هایی که با مدیریت زمان و «تغییرفعالیت» از یک کار به کار دیگر مشکل دارند، داشتن یک برنامه زمانی مفید و مرور آن اغلب می‌تواند باعث شود که انتقال و تغییر راحت‌تر انجام شود. وجود نشانه هایی برای کمک به دانش آموز برای اینکه ببیند چقدر زمان برای یک فعالیت باقی مانده است نیز به آن ها کمک می کند بهتر زمان را مدیریت کنند.

کاربرد در حوزه عادات رفتاری و خوراک: شفافیت قوانین باید شامل زنگ های تفریح و زمان مصرف میان وعده ها نیز بشود. وجود قوانین مشخص مانند «خوردن خوراکی فقط هنگام نشستن روی نیمکت در زمان زنگ تفریح» یا «نوشیدن آب قبل از سراغ خوراکی رفتن» مانع از رفتارهای تغذیه ای تکانشی، حواس پرت و بی وقفه در طول روز تحصیلی می شود.

2. حواس پرتی را محدود کنید

دانش آموزان ADHD مستعد حواس پرتی هستند. استراتژی‌های مفید برای دانش‌آموزان مبتلا به ADHD می‌تواند شامل قرار دادن آنها دور از منابع اختلال در کلاس مانند درها، پنجره‌ها، مناطق کوچک و مداد تراش و دیگر وسایل باشد. سعی کنید تا جایی که ممکن است سایر عوامل حواس پرتی در اتاق مانند سر و صدای زیاد یا محرک های بصری مانند شلوغی را محدود کنید.

اگر کودک در برخورد با عوامل حواس‌پرتی مشکل دارد، نشستن در نزدیک به معلم ممکن است مفید باشد.

گوش دادن به “صدای سفید” یا موسیقی پس‌زمینه ملایم در واقع می‌تواند تمرکز را برای برخی از کودکان ADHD بهبود بخشد، اگرچه برای بعضی از کودکان می‌تواند حواس‌پرتی باشد.

کاربرد در محیط خانه و میز مطالعه: دور نگه داشتن تنقلات وسوسه انگیز و ناسالم از میدان دید و میز تحریر بسیار حیاتی است. وقتی مغز نقص توجه دارد، دیدن تصویر یا جعبه یک خوراکی بلافاصله فرمان بلعیدن را صادر می کند؛ حتی اگر کودک کاملا سیر باشد. محیط بصری خلوت، بار شناختی مغز را کم کرده و آرامش را به رفتار او برمی گرداند.

3. ارائه بازخورد مکرر

یکی دیگر از راهبردهای مفید برای دانش آموزان ADHD این است که به کودکان بازخورد سریع در مورد نحوه عملکردشان بدهید.

برای رفتار خوب، فوراً تحسین کنید. اگر یک رفتار منفی به ندرت اتفاق می افتد و مخل کننده نیست، بهتر است آن را نادیده بگیرید.

بازخورد باید مشخص، آنی و عاری از قضاوت های شخصیتی باشد. برای مثال به جای گفتن «تو خیلی نامنظمی»، گفتن «آفرین که این بخش از تمرین را با دقت نوشتی» مدار دوپامینی مغز را به شکل سالم فعال می کند. تقویت حس ارزشمندی و کارآمدی مانع از این می شود که کودک برای فرار از حس ناکامی به پرخوری های تسکین دهنده و پنهانی پناه ببرد.

4. به رفتار خوب پاداش دهید

برای ایجاد انگیزه در دانش آموز همیشه باید قبل از تنبیه از پاداش و تشویق استفاده کرد. برای جلوگیری از کسالت، جوایز را مرتباً تغییر دهید.

اولویت دادن به پاداش ها بر تنبیه به دانش آموزان ADHD این اطمینان را می دهد که مدرسه همچنان مکانی مثبت برای آن ها است.

یک نکته بسیار مهم درباره اختلالات خوردن: هرگز و تحت هیچ شرایطی از «غذا، کیک، شیرینی و شکلات» به عنوان سیستم پاداش برای کودک مبتلا به ADHD استفاده نکنید. پیوند زدن احساس موفقیت و تایید روانی با دریافت خوراکی های پرکالری، زیربنای اصلی شکل گیری اعتیاد به غذا و اختلال پرخوری عصبی در سنین بزرگسالی است. پاداش ها باید تجربی یا مادی غیرخوراکی باشند؛ مانند وقت بیشتر برای بازی در حیاط، دریافت برچسب های ستاره ای، یا انتخاب موسیقی مورد علاقه.

 

5. به دانش آموزان ADHD استراحت بدهید

استراحت و فعالیت منظم می تواند استراتژی های مهمی برای کودکان مبتلا به ADHD باشد. کودکان مبتلا به ADHD معمولاً با بی حرکت نشستن برای مدت طولانی مشکل دارند، بنابراین دادن فرصت های مکرر برای بلند شدن و حرکت در اطراف می تواند کمک بزرگی باشد.

می‌توانید با جمع‌ آوری کاغذ یا وسایل کلاس، انجام مأموریت به دفتر یا قسمت دیگری از ساختمان، یا پاک کردن تابلو، استراحت فیزیکی برای آنها فراهم کنید. حتی کارهای ساده مثل اجازه دادن به آنها برای نوشیدن آب از آب سردکن می تواند لحظه ای فعالیت را برای آن ها فراهم کند.

این تخلیه های حرکتی کوتاه مدت، سطح کورتیزول (هورمون استرس) را در خون پایین می آورد. تحقیقات بالینی نشان می دهد کودکانی که فرصت تخلیه انرژی فیزیکی ندارند، استرس تجمع یافته در بدن را با رفتارهای دهانی مانند جویدن ته مداد، گاز گرفتن ناخن یا میل شدید به ریزه خواری های مداوم تخلیه می کنند.

6. از ابزارها و قوانین انعطاف پذیر استفاده کنید

دانش آموزان مبتلا به ADHD معمولا بی قرار هستند. در حالی که یک قانون استاندارد کلاس درس ممکن است این باشد که دانش‌آموزان باید در طول درس در صندلی‌های خود بنشینند، کودک مبتلا به ADHD ممکن است اگر به او اجازه داده شود که بایستد بهتر روی کار و درس تمرکز کند.

برخی از مطالعات ادعا کرده اند که جویدن آدامس ممکن است تمرکز دانش آموزان خاصی را بهبود بخشد، اما این تحقیقات قطعی نبوده است. علاوه بر این، بسیاری از مدارس به دانش آموزان اجازه جویدن آدامس را نمی دهند. استفاده از ابزارهای حسی ایمن مانند کوسن های تعادلی، توپ های ضد استرس دستی یا کش های لاستیکی متصل به پایه صندلی می تواند نیاز کودک به حرکت حسی را تامین کند و مانع از روی آوردن او به خوراکی های ترد و صدا دار به عنوان ابزار تمرکز شود.

7. کاهش فعالیت های کلاسی

برای دانش آموزان ADHD کاهش حجم کار با تقسیم آن به بخش های کوچکتر می تواند مفید باشد. معلمان می توانند با دادن دستورالعمل های مختصر یک یا دو مرحله ای به دانش آموزان کمک کنند تا از احساس بار بیش از حد اطلاعات جلوگیری کنند.

کودکان مبتلا به ADHD همچنین ممکن است مشکلات خواب داشته باشند که بر رفتار و توانایی آنها برای توجه در کلاس تأثیر می گذارد. به طور کلی، دانش آموزان در اوایل روز سرحال تر هستند.

ارتباط میان بی خوابی، خستگی مغزی و پرخوری غیرقابل انکار است. وقتی خواب کودک دچار اختلال می شود، هورمون گرلین (تحریک کننده اشتها) بالا رفته و لپتین (سیگنال سیری) سرکوب می گردد. در نتیجه کودک خسته در طول روز تمایل وحشتناکی به مصرف قندهای ساده پیدا می کند تا بیدار بماند. تنظیم بهداشت خواب و خرد کردن تکالیف درسی مانع از خستگی مزمن و میل به پرخوری می شود.

8. معلم خصوصی برای دانش آموزان ADHD

کودکان مبتلا به ADHD ممکن است به کمک اضافی نیاز داشته باشند. داشتن یک معلم اختصاصی برای دانش آموزان ADHD می تواند مفید باشد اما امکان داشتن معلم خصوصی همیشه برای والدین وجود ندارد. بنابراین گاهی اوقات جفت کردن دانش آموزان ADHD با یک همکلاسی مهربان و بالغ می تواند تجربه مفیدی برای هر دو کودک باشد. در واقع هر دو دانش اموز رفیق مطالعه یکدیگر می شوند و هم دیگر را تشویق می کنند که روی کار تمرکز کنند و کار را به پایان برسانند.

این رابطه همسالان حمایتی، احساس انزوا و شرمندگی ناشی از بیش فعالی را از بین می برد. تنهایی و انزوای اجتماعی در کودکان یکی از بزرگترین محرک های روانی برای شروع پرخوری مخفیانه در خانه است؛ وقتی نیاز به تعلق خاطر و همدلی در مدرسه برطرف شود، انگیزه های هیجانی پرخوری نیز خاموش می شوند.

رویکرد جامع کلینیک دکتر مجتبی کریمی در درمان ترکیبی ADHD و اختلالات تغذیه ای

مدیریت موفقیت آمیز بیش فعالی، نیازمند یک نگاه همه جانبه است که کارکردهای شناختی، سلامت روان و سلامت فیزیکی فرد را به هم متصل می کند. اگر کودک یا نوجوان شما علاوه بر عدم تمرکز و رفتارهای تکانشی، با رفتارهایی مانند خوردن های بی اختیار، افزایش وزن ناگهانی، پنهان کردن غذا یا احساس شرم پس از خوردن مواجه است، اقدامات آموزشی به تنهایی کافی نیست.

در کلینیک دکتر مجتبی کریمی، با بهره گیری از متدهای نوین ارزیابی عصب شناختی، روان درمانی های شناختی رفتاری (CBT)، تکنولوژی های تعدیل فعالیت مغز مانند دستگاه تحریک الکتریکی مغز (tDCS) و نوروفیدبک، و همچنین نظارت دقیق دارودرمانی، مدارهای بازدارنده مغز تقویت می شوند. این فرایند درمانی نه تنها کودک را در مسیر موفقیت تحصیلی و اجتماعی قرار می دهد، بلکه او را از افتادن در دام اختلالات خوردن مادام العمر نجات می بخشد.

 

منبع:

https://www.verywellmind.com/help-for-students-with-adhd-20538