استفاده از مکمل زینک یا روی در درمان بی اشتهایی عصبی (Anorexia Nervosa)
زینک یا روی
زینک یکی از اجزای ضروری متالوآنزیم‌های موجود در بدن است و نقش مهمی در تنظیم رونویسی ژن و سنتز پروتئین‌ها ایفا می‌کند. این عنصر حیاتی در روده کوچک جذب شده و در مقادیر زیاد در کبد، پروستات، لوزالمعده و سیستم عصبی مرکزی ذخیره می‌شود. دفع آن عمدتاً از طریق مدفوع و در درجات کمتر از طریق ادرار و تعریق صورت می‌گیرد. بهترین منابع روی قابل دسترس زیستی در جدول ۱ توضیح داده شده است.
جدول ۲ مقدار توصیه شده روزانه (RDA) و حداکثر دوز قابل تحمل زینک را بر اساس سن و جنسیت نشان می‌دهد.
کمبود زینک می‌تواند باعث توقف رشد در کودکان، اختلال چشایی (هیپوژوزی)، تضعیف سیستم ایمنی و شب کوری شود. در اشکال شدیدتر، کمبود روی با هیپوگنادیسم، کوتولگی (دوارفیسم)، ریزش مو و از دست دادن حس بویایی با منشأ عصبی همراه است.
بی اشتهایی عصبی یا آنورکسیا نروزا
بی اشتهایی عصبی (AN) با کاهش وزن شدید و رژیم‌های غذایی بسیار محدود، به دنبال اشتغال ذهنی مداوم با لاغری، تحریف شدید تصویر بدن و تغییرات در چرخه هورمونی و قاعدگی شناخته می‌شود. این اختلال خوردن به‌ویژه نوجوانان و جوانان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در صورت عدم درمان زودهنگام، عوارض جسمانی، روانی و حتی خطر مرگ‌ومیر بالایی به همراه دارد.
-
آیا بین میزان روی موجود در خون و بی اشتهایی عصبی ارتباطی وجود دارد؟
مطالعات بالینی در بیماران مبتلا به AN ارتباط قوی بین این بیماری و سطوح پایین زینک سرمی و میزان کم دفع روی از طریق ادرار را نشان داده است. در پژوهش‌های بالینی جدید (از جمله مطالعه کوهورت ۲۰۲۵)، شیوع کمبود روی در موارد سوءتغذیه شدید تا بیش از ۶۴ درصد گزارش شده است. علاوه بر این، در فرآیند درمان بازتغذیه (Refeeding)، به دلیل شیفت سلولی زینک برای ساخت بافت‌های جدید، پدیده‌ای به نام «هیپوزینسمی ناشی از بازتغذیه» رخ می‌دهد که ضرورت پایش و مکمل یاری هدفمند را دوچندان می‌کند.
-
آیا میزان کمبود روی سرمی بر تصویر بالینی بیماری بی اشتهایی عصبی تأثیر می گذارد؟
شدت کمبود زینک ارتباط مستقیمی با شدت کاهش وزن، طولانی‌تر شدن دوره بیماری و سطوح بالاتر افسردگی و اضطراب در بیماران مبتلا به AN دارد. جالب است که شباهت بالینی چشمگیری میان علائم کمبود روی و علائم آنورکسیا وجود دارد؛ از جمله بی میلی به غذا، تحلیل عضلانی، تغییر در خلق‌وخو و اختلال در عملکرد غدد جنسی.
-
زینک چگونه می تواند بر وضعیت تغذیه بیماران مبتلا به بی اشتهایی عصبی تأثیر بگذارد؟
روی نقشی کلیدی در ساختار آنزیم کربنیک انیدراز ۶ در بزاق و عملکرد گیرنده‌های حسی چشایی و بویایی دارد. علاوه بر این، مناطقی از سیستم عصبی مرکزی که احساس اشتها و پاداش غذا خوردن را تنظیم می‌کنند، غنی از روی هستند. محدودیت شدید کالری، مصرف رژیم‌های بدون پروتئین حیوانی و رفتارهای پاکسازی (استفراغ عمدی) در این بیماران جذب روی را به شدت مختل می‌کند.
در نتیجه، یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد: کمبود روی منجر به اختلال در درک طعم و بو و بی‌اشتهایی بیشتر شده و این بی‌اشتهایی، کمبود ریزمغذی‌ها را عمیق‌تر و مزمن‌تر می‌کند.
-
آیا مصرف مکمل زینک در بیماران مبتلا به بی اشتهایی عصبی توصیه می شود؟
مکمل خوراکی روی به عنوان یک مداخله کمکی ایمن در کنار رژیم‌درمانی و روان‌درمانی استاندارد، جایگاه ویژه‌ای یافته است. کار آزمایی‌های بالینی تصادفی سازی شده نشان داده‌اند که افزودن زینک به برنامه درمان، نرخ افزایش شاخص توده بدنی (BMI) را تا دو برابر در مقایسه با دارونما افزایش می‌دهد و فرآیند بهبود فیزیکی بیمار را به شکل محسوسی تسریع می‌کند.
-
تاثیر مکمل زینک بر وضعیت تغذیه بیماران مبتلا به بی اشتهایی عصبی چیست؟
مهم‌ترین و متداول ترین یافته پس از مکمل یاری خوراکی با زینک، بازگشت حس چشایی، تحریک مرکز اشتها و افزایش توده خالص عضلانی (MMI) است. علاوه بر این، روی با بهبود ترشح آنزیم‌های برون ریز پانکراس و احیای پرزهای مخاطی روده، توانایی دستگاه گوارش را برای هضم و جذب کالری و سایر درشت‌مغذی‌ها بازیابی می‌کند.
-
تاثیر مکمل زینک سیستم عصبی بیماران مبتلا به بی اشتهایی عصبی چیست؟
روی به عنوان یک نورومدولاتور مهم در مغز عمل می‌کند. مکمل زینک با تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند گلوتامات و گیرنده‌های گابا (GABA) و تعدیل فعالیت در ناحیه آمیگدال مغز، نه تنها ناهنجاری‌های نوروشیمیایی ناشی از سوءتغذیه را اصلاح می‌کند، بلکه به کاهش علائم روان پزشکی همراه مانند اضطراب و نشخوار فکری درباره غذا نیز کمک می‌نماید.
-
آیا مصرف مکمل زینک در بیماران مبتلا به بی اشتهایی عصبی منع مصرف دارد؟
مکمل خوراکی روی در دوزهای درمانی استاندارد بسیار ایمن است و سمیت کمی دارد. با این حال، مصرف مقادیر بسیار بالا و طولانی‌مدت می‌تواند با جذب مس تداخل کرده و باعث فقر مس یا مشکلات گوارشی خفیف شود؛ بنابراین تعیین دوز و طول دوره درمان حتماً باید با نظارت پزشک متخصص یا متخصص تغذیه صورت پذیرد.
-
دوز توصیه شده برای مکمل خوراکی روی چقدر است؟
دوزهای بالینی گزارش‌شده در پروتکل‌های پژوهشی بین ۱۴ تا ۵۰ میلی‌گرم روی عنصری (Elemental Zinc) در روز متغیر است. در رویکردهای روتین بالینی، تجویز روزانه حدود ۱۴ تا ۲۵ میلی‌گرم روی عنصری (معادل حدود ۱۰۰ میلی‌گرم زینک گلوکونات یا زینک سولفات) برای یک دوره ۲ تا ۳ ماهه، انتخابی متداول، مؤثر و ایمن برای تسریع فرآیند وزن‌گیری در نظر گرفته می‌شود.
جدول 1 – میزان زینک در غذاها (100 گرم)
| شیر نیمه چرب | 0.5 mg |
| تخم مرغ آبپز | 1.3 mg |
| نخود خشک پخته شده | 1.0 mg |
| لوبیا سفید پخته (پس از خیساندن در آب) | 1.0 mg |
| نخود پخته (پس از خیساندن در آب) | 1.0 mg |
| عدس پخته | 1.4 mg |
| سویا پخته | 1.4 mg |
| توفو | 1.0 mg |
| نخود لوپینی پخته شده | 1.5 mg |
| برنج پخته شده | 0.6 mg |
| برنج قهوه ای خام | 1.4 mg |
| آرد سبوس دار | 3.0 mg |
| اسپاگتی پخته | 0.3 mg |
| نان مخلوط | 0.8 mg |
| نان چاودار | 1.3 mg |
| بلغور جو دو سر | 4.5 mg |
| اسفناج خام | 0.9 mg |
| گل کلم پخته | 0.5 mg |
| بادام هندی برشته شده | 5.7 mg |
| آجیل کاج | 6.5 mg |
| گردو | 2.7 mg |
جدول 2 – مصرف زینک بر اساس محدوده سنی و جنسیت.
| جمعیت | محدوده سنی | RDA | UL |
| نوزادان | 1 تا3 سال | 3 | 7 |
| کودکان | 4 تا 8 سال | 5 | 12 |
| مردان | 9-13 سال | 8 | 23 |
| مردان | 14-18 سال | 11 | 34 |
| مردان | 19 تا بالای 70 سال | 11 | 40 |
| زنان | 9 تا 13 سال | 8 | 23 |
| زنان | 14 تا 18 سال | 9 | 34 |
| زنان | 19 تا بالای 70 سال | 8 | 40 |
RDA: مقدار توصیه‌شده در رژیم غذایی (Recommended Dietary Allowance)
UL: بالاترین حد مصرف مجاز قابل تحمل (Tolerable Upper Intake Level)
منابع و مراجع علمی:
- Leach et al. (2025). Zinc levels in patients with severe eating disorders: a prospective cohort study. Journal of Eating Disorders, 13(1), 17.
- Su, J. C., & Birmingham, C. L. (2002). Zinc supplementation in the treatment of anorexia nervosa. Eating and Weight Disorders, 7(1), 20-22.
- National Institutes of Health / StatPearls (2025 Update). Zinc Deficiency and Supplementation.
