بی اشتهایی در نوجوانان

بی اشتهایی عصبی در نوجوانان یک بیماری ساده یا یک بهانه گیری گذرا نیست، بلکه یکی از خطرناک ترین بیماری های روانپزشکی است که مستقیما با گرسنگی دادن شدید به خود همراه است. آمارهای پزشکی نشان می دهد حدود ۰.۳ تا ۰.۴ درصد از دختران و زنان جوان درگیر این اختلال می شوند و میزان مرگ و میر در نوجوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله مبتلا به این بیماری، تا ۱۲ برابر بیشتر از همسالان سالم آن ها است. من در جلسات درمان با خانواده های زیادی روبه رو می شوم که تصور می کنند فرزندشان صرفا لجبازی می کند یا می خواهد لاغر شود، در حالی که بی اشتهایی عصبی یک تله فکری بسیار پیچیده است. در این مطلب می خواهم به زبان خیلی ساده و بر پایه واقعیت های علمی توضیح دهم که در مغز و بدن نوجوان چه اتفاقی می افتد و چگونه باید او را نجات داد.

بی اشتهایی عصبی دقیقا چیست؟

بر خلاف نامش، فردی که دچار بی اشتهایی عصبی است واقعا بی اشتها نیست؛ او صدای قار و قور شکم و درد گرسنگی را حس می کند، اما مغز او طوری برنامه ریزی شده که غذا خوردن را با خطر مرگ، گناه یا زشتی یکی می داند. ویژگی اصلی این بیماری ترس وحشتناک از اضافه وزن است. نوجوان ممکن است به قدری وزن کم کرده باشد که استخوان های قفسه سینه اش بیرون بزند، اما وقتی جلوی آینه می ایستد هنوز بخش هایی از شکم یا ران هایش را بیش از حد چاق می بیند. این خطای دید یک دروغ عمدی نیست، بلکه تصویری است که مغز گرسنه و مضطرب به او نشان می دهد.

چرا بی اشتهایی عصبی بیشتر در سنین نوجوانی آغاز می شود؟

سنین ۱۲ تا ۱۸ سالگی دوران طوفانی تغییرات بدن است. جهش رشد، بالا رفتن چربی طبیعی بدن در دوران بلوغ و تغییرات هورمونی باعث می شود نوجوان احساس کند کنترلی روی تغییرات فیزیکی خود ندارد. از سوی دیگر، مغز در این سنین به شدت دنبال تایید دیگران و پذیرفته شدن در جمع همسالان است. اگر نوجوان شخصیت کمال گرا داشته باشد و بخواهد همه نمراتش ۲۰ باشد، وقتی با بحران های مدرسه، کنکور یا روابط عاطفی روبه رو می شود، کنترل غذا را تنها جایی می بیند که می تواند در آن نمره کامل بگیرد. نخوردن غذا در روزهای اول حس تسلط و رضایت کاذب به او می دهد، اما خیلی زود این کنترل برعکس می شود و خود بیماری کنترل ذهن او را در دست می گیرد.

نشانه های رفتاری روزمره که باید به آن ها شک کنید

نوجوانان مبتلا به بی اشتهایی عصبی برای اینکه کسی متوجه غذا نخوردن آن ها نشود، روش های مشخصی دارند. در جلسات درمانی وقتی با خانواده ها صحبت می کنم، متوجه می شوم که اغلب نشانه های زیر ماه ها در خانه وجود داشته است:

• بهانه آوردن مداوم: جملاتی مثل من بیرون خوردم، حالم خوب نیست، یا الان کار دارم بعدا می خورم.
• آیین های عجیب سر سفره: بریدن غذا به لقمه های بسیار ریز، بازی کردن طولانی با قاشق، و کش دادن زمان غذا خوردن تا دیگران سفره را ترک کنند.
• آشپزی برای دیگران: نوجوان علاقه شدیدی به پختن شیرینی و غذاهای پرکالری برای خانواده پیدا می کند، اما خودش حتی یک تکه از آن را مزه نمی کند.
• پنهان کردن اندام: پوشیدن لباس های بسیار گشاد، هودی های بزرگ یا چند شلوار روی هم حتی در فصل گرما برای اینکه کسی کاهش وزن را نبیند.
• تمرکز وسواسی روی اعداد: ساعت ها خیره شدن به جدول کالری پشت بسته های خوراکی و حذف کامل روغن، برنج، نان و قند.
• ورزش پنهانی و اجباری: پیاده روی های طولانی مدت، ایستادن های طولانی به جای نشستن، یا انجام درازنشست در اتاق در بسته حتی در زمان بیماری و تب.

خطرات واقعی بی اشتهایی عصبی برای اندام های بدن

محروم ماندن بدن از سوخت، تمام اعضای حیاتی را یکی پس از دیگری دچار افت کارکرد می کند. بی اشتهایی عصبی آسیب های زیر را به وجود می آورد:

• کندی ضربان قلب و افت فشار: قلب یک عضله است و با تحلیل رفتن بافت عضلانی، قلب نیز ضعیف و کوچک می شود. ضربان قلب نوجوانان در این بیماری گاهی به زیر ۴۰ تا ۵۰ ضربه در دقیقه می رسد که با خطر ایست ناگهانی قلب همراه است.
• قطع قاعدگی در دختران: به دلیل افت شدید چربی بدن، ترشح هورمون های جنسی از مغز متوقف می شود. قطع پریود نشانه خاموش شدن سیستم تولید مثل است.
• پوکی استخوان زودرس: در دوران نوجوانی بیش از نیمی از تراکم استخوانی کل عمر ساخته می شود. کمبود کلسیم و هورمون ها در این سن باعث شکنندگی استخوان ها می شود که در سنین بالا هرگز کاملا جبران نخواهد شد.
• رویش موهای کرکی روی بدن: چون بدن چربی خود را برای گرم نگه داشتن اندام ها از دست می دهد، موهای ریز و کرکی شکلی در کمر، بازوها و صورت می روید تا دمای بدن حفظ شود.
• ریزش شدید مو و خشکی پوست: بدن تمام ویتامین ها و پروتئین های موجود را فقط برای زنده ماندن مغز و قلب نگه می دارد و به پوست و مو سهمی نمی رسد.
• خرابی دندان ها و بوی بد دهان: سوختن چربی های ذخیره شده باعث تولید کتون و بوی تند دهان می شود و اسید ناشی از استفراغ های احتمالی مینای دندان را می خورد.

گرسنگی طولانی چه بلایی سر کارکرد مغز می آورد؟

بسیاری از والدین از بی حوصلگی، پرخاشگری ناگهانی و سردی عاطفی فرزندشان شکایت می کنند. باید بدانید مغز انسان حدود ۲۰ درصد از کل کالری مصرفی روزانه را استفاده می کند. وقتی انرژی به مغز نمی رسد، سیستم پردازش هیجان ها فلج می شود. آزمایش ها و شواهد علمی نشان می دهند که گرسنگی طولانی مدت، مغز را در حالت دفاعی و وسواس شدید قفل می کند. به همین دلیل صحبت های منطقی، گریه و التماس یا دعوا با نوجوان اثری ندارد، چون بخش منطقی مغز به دلیل گرسنگی شدید انرژی کافی برای تحلیل درست ندارد.

رویکرد درمانی من برای رهایی از بی اشتهایی عصبی

درمان بی اشتهایی عصبی با اجبار، تهدید یا قرص های چاق کننده مقطعی حل نمی شود. کار اصلی ما در جلسات بالینی تمرکز روی اصلاح الگوهای فکری و رفتاری است:

• توقف وزن کشی و چک کردن آینه: اولین قدم، جمع کردن تمام ترازوهای خانه است. بررسی روزانه وزن و نگاه های مدام در آینه، فقط چرخه وحشت از غذا را تشدید می کند.
• جداسازی ارزش فردی از سایز لباس: ما باورهای اشتباه نوجوان را که می گوید اگر فلان سایز باشم ارزشمندم به چالش می کشیم و توانایی ها، استعدادها و احساسات او را دوباره پررنگ می کنیم.
• عادی سازی وعده های غذایی منظم: مغز باید متوجه شود که دیگر در شرایط قحطی نیست. با برنامه ریزی دقیق و گام به گام، غذا خوردن منظم را بدون وارد کردن احساس گناه به روال زندگی برمی گردانیم.
• مهار کمال گرایی افراطی: ما به نوجوان می آموزیم که خطاهای کوچک، شکست ها یا تفاوت های ظاهری بخشی از زندگی طبیعی هستند و نیازی نیست همیشه بی نقص بود.
• آموزش خانواده: خانواده ها یاد می گیرند چگونه تنش های سر میز غذا را حذف کنند و به جای دادستان بودن، حامی روانی امنی برای نوجوان شوند.

پرسش های متداول

توصیه های من

1. ترازو را همین امروز از خانه حذف کنید؛ وزن کشی مکرر بنزینی است که روی آتش وسواس بی اشتهایی عصبی ریخته می شود.
2. سفره غذا را به میدان نبرد تبدیل نکنید؛ اگر فرزندتان غذا نمی خورد، بدون عصبانیت و توهین ظرف او را جمع کنید و موضوع را در خلوت با درمانگر در میان بگذارید.
3. از گفتن جملاتی مثل چقدر لاغر و زشت شدی یا برعکس چقدر خوش تیپ شدی کاملا پرهیز کنید؛ هرگونه توجه به سایز بدن، بیمار را به ادامه مسیر تشویق می کند.
4. به جای کنترل مداوم محتویات بشقاب، روی شنیدن احساسات، اضطراب های تحصیلی و نگرانی های پنهان فرزندتان وقت بگذارید.
5. هرگز به امید اینکه سن بلوغ بگذرد و خودش خوب شود زمان را تلف نکنید؛ درمان زودهنگام در سال اول بروز بیماری شانس بهبودی کامل را چند برابر می کند.

جمع بندی

بی اشتهایی عصبی در نوجوانان یک انتخاب آگاهانه برای اذیت کردن خانواده نیست، بلکه یک اختلال روانی جدی است که جسم و فکر نوجوان را به اسارت می گیرد. رهایی از این شرایط تنها زمانی ممکن می شود که به جای تمرکز وسواسی بر غذا و کالری، ریشه های اضطراب و افکار تخریب کننده درمان شوند. تجربه بالینی نشان می دهد با مداخله به موقع، اصلاح الگوهای شناختی و ایجاد یک محیط امن در خانه، می توان سلامت اندام ها و آرامش فکری نوجوان را بازگرداند و زندگی شاداب او را نجات داد.

جهت تعیین وقت و آغاز مسیر بهبودی، می‌توانید به صفحه رزرو نوبت مراجعه فرمایید.