اختلالات خوردن — راهنمای جامع علمی، علائم و روشهای درمان
اختلالات خوردن یکی از پیچیدهترین و چندعاملیترین اختلالات روانپزشکی هستند و تشخیص و درمان آنها نیازمند تجربه بالینی گسترده، رویکرد تخصصی و استفاده از پروتکلهای مبتنی بر شواهد است. این مقاله برای افرادی نوشته شده است که به دنبال معتبرترین و کاملترین اطلاعات فارسی درباره اختلالات خوردن هستند.
اختلالات خوردن چیست؟
اختلالات خوردن گروهی از بیماریهای روانپزشکی هستند که با رفتارهای ناپایدار خوردن، اشتغال ذهنی با وزن و بدن و اختلال در تصویر بدنی شناخته میشوند. رایجترین انواع آن شامل:
- بیاشتهایی عصبی(Anorexia Nervosa)
- پرخوری عصبی (Bulimia Nervosa)
- اختلال پرخوری (Binge Eating Disorder)
- اختلالات خوردن پس از جراحی چاقی
- OSFED (اختلالات خوردن غیرمشخص)
چرا تشخیص اختلالات خوردن دشوار است؟
- پنهانکاری بیماران
- شرم و انگ اجتماعی
- شباهت ظاهری علائم به «رژیم گرفتن»
- کمبود درمانگران متخصص در حوزه اختلالات خوردن
بنابراین درمان مؤثر تنها زمانی امکانپذیر است که توسط درمانگری انجام شود که تجربه بالینی گسترده در این حوزه داشته باشد.
نشانههای هشداردهنده
- اشتغال ذهنی شدید به وزن یا کالری
- پرخوریهای مکرر
- استفراغ عمدی یا مصرف ملینها
- ورزش افراطی
- جلوگیری از خوردن یا حذف وعدهها
- احساس گناه بعد از غذا خوردن
اثرات روانی و جسمی اختلالات خوردن
اثرات روانی
اختلالات خوردن معمولاً با مشکلات روانی عمیقی همراه هستند، از جمله:
- اضطراب و افسردگی: بیماران اغلب دچار نگرانیهای شدید درباره وزن و شکل بدن خود هستند که منجر به افسردگی و اضطراب میشود.
- کاهش اعتماد به نفس: نگرش منفی نسبت به بدن میتواند باعث کاهش عزت نفس و احساس ارزشمندی شود.
- افکار وسواسی درباره غذا و وزن: افراد مبتلا ممکن است ساعتها به فکر کالریها، وعدههای غذایی و وزن خود باشند.
- انزوا اجتماعی: اجتناب از فعالیتهای اجتماعی به دلیل ترس از قضاوت دیگران یا احساس شرم نسبت به بدن، شایع است.
- خطر خودآزاری و افکار خودکشی: در موارد شدید، اختلالات خوردن میتوانند با رفتارهای خودآسیبرسان یا افکار خودکشی همراه باشند.
اثرات جسمی
اختلالات خوردن نه تنها روان، بلکه بدن را نیز تحت فشار قرار میدهند. برخی از عوارض جسمی عبارتاند از:
- کمبود مواد مغذی: محدودیت شدید در غذا خوردن یا پاکسازی بدن (استفراغ، استفاده از ملینها) میتواند باعث کمبود ویتامینها و مواد معدنی شود.
- کاهش یا افزایش وزن ناگهانی: بیثباتی وزن میتواند فشار زیادی بر قلب، کبد و کلیهها وارد کند.
- مشکلات گوارشی: سوءتغذیه و رفتارهای ناسالم غذایی میتواند به یبوست، اسهال یا مشکلات معده منجر شود.
- ضعف استخوانها و پوکی استخوان: کمبود کلسیم و ویتامین D در طولانیمدت استخوانها را شکننده میکند.
- اختلالات قلبی و عروقی: کاهش وزن شدید و کمبود الکترولیتها ممکن است باعث بینظمی ضربان قلب و مشکلات جدی قلبی شود.
- مشکلات هورمونی و قاعدگی: در زنان، اختلالات خوردن میتواند چرخه قاعدگی را مختل کرده و باعث ناباروری شود.
روشهای درمانی مؤثر
امروزه براساس راهنماهای بینالمللی، مؤثرترین درمانها عبارتاند از:روان درمانی و دارو درمانی
انواع روان درمانی موثر بر اختلالات خوردن
۱. CBT-E (درمان شناختی رفتاری پیشرفته)
CBT-E معتبرترین درمان برای اختلالات خوردن است. این روش ساختاریافته، علمی و تخصصی بوده و در درمان انواع اختلالات خوردن از جمله موارد شدید، مزمن و پیچیده موثر است.
۲. درمان اختلالات خوردن پس از جراحی چاقی
پس از جراحی اسلیو یا بایپس، برخی بیماران دچار پرخوری، استفراغ عمدی، گیرکردن غذا، وسواس غذایی و رفتارهای جبرانی میشوند. مدیریت این شرایط تنها توسط درمانگرانی ممکن است که تجربه گسترده در درمان بیماران پس از باریاتریک داشته باشند.
۳. درمانهای مبتنی بر تنظیم هیجان
مانند ACT، DBT و RO-DBT که برای بیمارانی با مشکلات تنظیم هیجان یا تکانشگری بهکار میرود.
دارودرمانی اختلالات خوردن
دارودرمانی بخشی از درمان چندجانبه اختلالات خوردن است و میتواند علائم افسردگی، اضطراب و رفتارهای ناسالم خوردن را کاهش دهد. داروهایی مانند ویاس، در اختلال پرخوری افراطی اثرگذار هستند و ترکیب دارو با رواندرمانی شناختی-رفتاری، بهترین شانس بهبود طولانیمدت و کاهش خطر عود بیماری را برای بیماران فراهم میکند.
اهداف دارودرمانی
- کاهش اضطراب و افسردگی همراه با اختلال خوردن
- کنترل رفتارهای پرخوری یا پاکسازی (استفراغ، مصرف ملینها)
- تنظیم اشتها و وزن در بیمارانی که دچار اختلالات شدید تغذیهای هستند
- پیشگیری از عود بیماری بعد از درمان رواندرمانی
انواع داروهای مورد استفاده
1. داروهای ضد افسردگی (SSRIs و SNRIs)
رایجترین داروها برای اختلالات خوردن، به ویژه پرخوری عصبی و اختلال پرخوری افراطی، داروهای ضد افسردگی هستند. این داروها به کاهش اضطراب، افسردگی و وسوسه پرخوری کمک میکنند.
2. داروهای ضد روانپریشی
در برخی بیماران مبتلا به بیاشتهایی عصبی، داروهای ضد روانپریشی با دوز پایین ممکن است به افزایش اشتها و کاهش اضطراب مرتبط با غذا کمک کنند.
3. داروهای ضد تشنج و تثبیتکننده خلق
این داروها در مواردی که رفتارهای تکانشی و نوسانات شدید خلقی وجود دارد، کاربرد دارند و میتوانند شدت پرخوری و پاکسازی را کاهش دهند.
4. داروهای اختصاصی برای اختلال پرخوری افراطی
- ویاس (Vyvanse / لیسدکسآمفتامین): تنها داروی تاییدشده توسط FDA برای درمان اختلال پرخوری افراطی است. ویاس به کاهش دفعات و شدت پرخوری کمک میکند و معمولاً همراه با رواندرمانی استفاده میشود.
- سایر داروهایی مانند توپیرامات (Topiramate) یا لیراگیلاید (Liraglutide) نیز در برخی بیماران برای کنترل پرخوری یا کاهش وزن به کار میروند.
نکات مهم در دارودرمانی
- همراهی با رواندرمانی: دارو به تنهایی نمیتواند اختلال خوردن را درمان کند و همواره باید در کنار CBT-E یا سایر روشهای رواندرمانی استفاده شود.
- پیگیری منظم: مصرف دارو نیازمند بررسی منظم عوارض جانبی و پاسخ درمانی است.
- تجویز توسط متخصص: همه داروها باید تحت نظر روانپزشک متخصص اختلالات خوردن تجویز شوند، زیرا انتخاب دارو و دوز مناسب بسته به نوع اختلال، شدت علائم و شرایط پزشکی بیمار متفاوت است.
چرا درمان اختلالات خوردن باید توسط متخصص انجام شود؟
اختلالات خوردن بیماریهای چندعاملی هستند و درمان آنها مستلزم:
- دانش تخصصی در حوزه تغذیه و روانپزشکی
- آشنایی عمیق با CBT-E
- تجربه بالینی در درمان حجم بالایی از بیماران
- توانایی مدیریت موارد شدید، مقاوم و پس از جراحی چاقی
وجود چنین ترکیبی از مهارتها و تجربه، روند درمان را کوتاهتر کرده و احتمال بهبودی پایدار را افزایش میدهد.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
- کاهش شدید وزن
- استفراغهای تکراری
- پرخوریهای خارج از کنترل
- ترس شدید از افزایش وزن
- علائم خطر مانند ضعف، سنکوپ، آریتمی یا یبوست شدید
- بروز علائم پس از جراحی لاغری
جمعبندی
اختلالات خوردن از جدیترین اختلالات روانپزشکی هستند اما با درمان تخصصی، ساختارمند و مبتنی بر شواهد امکان بهبودی کامل وجود دارد. مهمترین عامل موفقیت، مراجعه به درمانگری است که بهطور تخصصی و عمیق در این حوزه فعالیت دارد.
