گشاد شدن معده بعد از جراحی اسلیو
جراحی اسلیو گاسترکتومی (Sleeve Gastrectomy) امروزه یکی از شایعترین روشهای جراحی چاقی به شمار میرود. این عمل با برداشتن حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد از معده، سبب کاهش چشمگیر حجم معده و تغییرات هورمونی عمدهای میشود که بر اشتها و وزن اثر میگذارد. با این حال، یکی از نگرانیهای شایع میان بیماران در ماهها یا سالهای پس از جراحی، ترس از گشاد شدن مجدد معده است؛ ترسی که گاه موجب اضطراب، محدودیت تغذیهای بیمار، یا حتی برگشت ناسالم به رفتارهای شبهاختلال خوردن مانند بی اشتهایی عصبی یا پرهیز از خوردن (avoidant eating) میشود.
این مقاله تلاش دارد تا با مروری علمی بر پدیدهی اتساع معده پس از اسلیو و باورهای رایج بیماران، تفاوت میان واقعیت فیزیولوژیک و ترسهای شناختی-هیجانی را توضیح دهد و راهکارهایی برای برخورد بالینی با این نگرش نگرانکننده ارائه کند.
آیا معده واقعاً گشاد میشود؟
جراحی اسلیو با استفاده از منگنهگذاری عمودی روی انحنای بزرگ معده و حفظ پیلور، معدهای لولهایشکل با ظرفیت اولیهی حدود ۶۰ تا ۱۲۰ میلیلیتر ایجاد میکند. در ماههای نخست، ساختار جدید معده خشک و نسبتاً غیرقابل اتساع است؛ اما با گذشت زمان، درجاتی از انطباق و اتساع تدریجی در دیواره ایجاد میشود — فرآیندی که در بیشتر بیماران بخشی از سازگاری طبیعی دستگاه گوارش است.
مطالعات رادیولوژیک و آندوسکوپیک نشان میدهند که حجم معده پس از جراحی ممکن است در طی ۱۲ تا ۲۴ ماه، حدود ۵۰ تا ۱۰۰ درصد نسبت به وضعیت بلافاصله پس از عمل افزایش یابد ؛ یعنی معدهای که در ابتدا ۸۰ میلیلیتر گنجایش دارد، ممکن است به ۱۲۵ تا ۱۵۰ میلیلیتر برسد. این افزایش جزئی معمولاً بالینی نیست و بر کنترل وزن تأثیر معناداری ندارد.
در واقع دو نوع اتساع وجود دارد:
1. اتساع عملکردی (Functional dilation): به دلیل مصرف غذاهای پرحجم یا نوشیدنی همزمان رخ میدهد و موقتی است.
2. اتساع آناتومیک (Anatomic dilation):نادر است و در اثر تکنیک ضعیف جراحی (مانند سایز بوژی بزرگتر یا نشت طولی بخیهها) ایجاد میشود.
نتایج متاآنالیزها نشان میدهد که گشادشدگی بالینی قابل توجه معده اتفاقی نادر بوده و بیشتر نگرانی بیماران ناشی از برداشت ذهنی آنان از تغییرات طبیعی بدن است تا تغییر واقعی در حجم معده.
ترس از گشاد شدن معده به عنوان پدیدهای روانشناختی
از دید روانپزشکی، ترس از گشاد شدن معده معمولاً در دستهی نگرانیهای پس از جراحی (post-bariatric concerns) قرار میگیرد. این ترس اغلب از ترکیب سه عامل شکل میگیرد:
1. عامل شناختی: باور نادرست مبنی بر اینکه هر احساس سیری کمتر یا تغییر در اندازه وعده غذایی، نشانهای از خراب شدن عمل یا “گشاد شدن معده است.
2. عامل هیجانی:اضطراب ناشی از احتمال بازگشت چاقی قبلی یا از دسترفتن کنترل بدن.
3. عامل رفتاری:تلاش وسواسگونه برای جلوگیری از گشاد شدن معده از طریق پرهیز شدید غذایی، نخوردن مایعات همراه غذا، یا حذف وعدههای غذایی.
مطالعهی Sockalingam و همکاران (2020) نشان داد که اضطراب مرتبط با تغییرات ظاهری بدن، در بیش از ۴۰٪ بیماران اسلیو تا ۱۲ ماه پس از عمل وجود دارد . در چنین بیماران، بازسازی شناختی-رفتاری دربارهی سازگاری معده و آموزش تغذیهای از اهمیت بالایی برخوردار است.
ارتباط این ترس با اختلالات خوردن پس از جراحی
در بسیاری از بیماران، ترس از گشاد شدن معده به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با رفتارهای خوردن ناسازگار مرتبط میشود. پژوهشها نشان دادهاند که این بیماران بیشتر احتمال دارد دچار الگوهای خوردن محدودکننده، احساس گناه پس از خوردن، یا رفتارهای جبرانی خفیف شوند — پدیدهای که بهویژه در گروههایی با سابقهی افراط در رژیمگیری یا ناسازگاری بدنی بیشتر دیده میشود.
مداخلات رواندرمانی مانند CBT-E (درمان شناختی-رفتاری تقویتشده)میتواند در بازسازی باورهای نادرست در مورد اندازه معده و احساس سیری مؤثر باشد. تمرکز درمان بر «برگرداندن اعتماد بیمار به نشانههای درونی گرسنگی و سیری» است تا نگرانی فیزیولوژیک جای خود را به تجربهی طبیعی خوردن بدهد.
شواهد علمی در مورد ارتباط رفتار غذایی و اتساع معده
مطالعات فیزیولوژیک نشان دادهاند که رفتار غذای فرد پس از عمل نقش اندکی در اندازه نهایی معده دارد، اما تأثیر زیادی بر احساس سیری دارد. در مطالعه ای بیماران با جویدن ناکافی و خوردن سریع، احساس اتساع زودرس و درد شکمی بیشتری گزارش کردند، در حالی که MRI تغییری در حجم واقعی معده نشان نداد. این یافته تأیید میکند که برداشت ذهنی از اتساع الزماً نشانگر تغییر ساختاری نیست.
از سوی دیگر، چنانچه بیمار مداوماً حجم زیاد غذا مصرف کند، بهویژه غذاهای نرم یا مایع پرکالری (مانند بستنی یا اسموتی)، معده در بلندمدت میتواند تا حدودی منبسط گردد. این تمایل فیزیولوژیک بیشتر تحت کنترل عادتهای رفتاری است و با بازآموزی تغذیهای قابل پیشگیری است.
عوامل فیزیولوژیک که بر احتمال گشاد شدن اثر میگذارند
۱. سایز اولیه بوژی (Bougie size): ابزار اندازهگیری هنگام جراحی. بوژیهای بزرگتر از 40 French خطر اتساع طولانیمدت را افزایش میدهند.
۲. جنس و سن بیمار:در بیماران جوانتر، دیواره معده خاصیت انعطاف بیشتری دارد و احتمال انطباق عملکردی بالاتر است.
۳. رفتارهای تغذیهای:پرخوری مکرر یا مصرف مایعات پرکالری حجم معده را بهصورت ثانویه افزایش میدهد.
۴. زمان پس از عمل: در ۶ ماه نخست، افزایش حجم معمولاً ناشی از کاهش التهاب و بهبود زخم است، نه گشادشدگی واقعی. بعد از ۲ سال، هر افزایش بیشتر معمولاً به تغییرات رفتاری مرتبط است.
نقش آموزش و پایش تغذیهای
آموزش صحیح قبل و بعد از جراحی، بهترین عامل برای پیشگیری از اضطراب گشاد شدن معده است. بیمار باید بداند که اتساع در حد کم نهتنها خطرناک نیست بلکه برای تحمل غذای طبیعی ضروری است. متخصص تغذیه باید بر مهارتهایی مانند:
– خوردن آهسته (بیش از ۲۰ دقیقه برای هر وعده)،
– جویدن کامل،
– عدم مصرف مایعات همراه غذا،
– استفاده از پروتئین بهعنوان بخش اصلی وعدهها،
– و بازشناسی نشانههای سیری تمرکز کند.
گزارشهای بالینی نشان دادهاند که بیماران با آموزش منظم تغذیهای تا ۵ سال پس از عمل، بهمراتب اضطراب کمتری در مورد گشاد شدن معده دارند و کاهش وزن پایدارتر است.
مداخلات روانپزشکی در موارد اضطراب شدید
در مواردی که ترس از گشاد شدن معده منجر به اضطراب شدید، محدودیت بیمار در مصرف غذا، یا کاهش کیفیت زندگی شود، ارزیابی روانپزشکی ضروری است.
رویکرد دارویی معمولاً لازم نیست مگر در حضور اضطراب فراگیر یا اختلال وسواسی. در صورت نیاز، دوز پایین داروهای SSRIs (مانند سرترالین) یا داروهای کاهشدهندهی ولع مانند باکلوفن (تا ۳۰ میلیگرم در روز) میتوانند به کنترل افکار تکرارشونده و ولع تخلیهای کمک کنند. با این حال، محور اصلی درمان همچنان رواندرمانی شناختی-رفتاری تخصصی پس از جراحی باریاتریک است.
نتیجهگیری
ترس از گشاد شدن معده پس از جراحی اسلیو، ترکیبی از نگرانی جسمی و هیجانی است که ریشه در برداشت نادرست از فیزیولوژی طبیعی پس از جراحی دارد. شواهد علمی نشان میدهد که مقدار اندک افزایش حجم معده پدیدهای طبیعی و سازگارانه است و معمولاً تأثیری بر موفقیت بلندمدت جراحی ندارد. در مقابل، اضطراب بیمار نسبت به این پدیده اگر مدیریت نشود، میتواند منجر به رفتارهای ناسالم غذایی و حتی الگوهای شبهاختلال خوردن شود.
بنابراین، ادغام آموزش تغذیهای، پیگیری روانشناختی، و ارتباط مداوم میان جراح، متخصص تغذیه و روانپزشک، نهتنها از این ترس پیشگیری میکند بلکه موجب حفظ نتایج درمانی و ارتقای کیفیت زندگی بیماران میگردد.
